KHÔNG THỂ TỪ MỘT VỤ VIỆC CÁ BIỆT MÀ QUY KẾT CẢ NỀN GIÁO DỤC
Từ vụ việc học sinh có hành vi đánh cô giáo, không ít ý kiến đã nhanh chóng đưa ra nhận định rằng nền giáo dục Việt Nam đang quá chú trọng hình thức, chạy theo thành tích, điểm số và đây chính là nguyên nhân dẫn đến bạo lực học đường. Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách nghiêm túc: Liệu những nhận định ấy có thực sự xuất phát từ việc phân tích bản chất vụ việc, hay chỉ là sự tận dụng một sự việc gây bức xúc trong dư luận để củng cố những định kiến vốn đã có sẵn?
Trước hết, cần khẳng định rằng một vụ việc cá biệt không thể là căn cứ để đánh giá toàn diện một hệ thống giáo dục. Hành vi sai trái của một học sinh là điều cần lên án, nhưng từ đó đi đến kết luận cả nền giáo dục thất bại là một bước suy diễn thiếu cơ sở. Một sự việc xảy ra tại một trường học không thể đại diện cho hàng nghìn cơ sở giáo dục; sai phạm của một bộ phận không thể trở thành thước đo để đánh giá hàng triệu giáo viên đang ngày ngày thực hiện nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục học sinh. Lấy cái riêng để kết luận cái chung, lấy một hiện tượng để phủ định toàn bộ bản chất của sự vật là cách lập luận phiến diện, không phản ánh đúng thực tế khách quan.
Cũng cần phân biệt giữa việc chỉ ra những hạn chế của giáo dục với việc tùy tiện quy kết những hạn chế ấy là nguyên nhân của một vụ việc cụ thể. Bệnh thành tích, áp lực điểm số, tình trạng coi trọng kết quả hơn chất lượng thực chất là những vấn đề đã và đang được đặt ra, cần tiếp tục nhìn nhận, đánh giá và khắc phục. Tuy nhiên, không thể cứ có một vụ việc học sinh vi phạm là lập tức quy về bệnh thành tích hay những bất cập của nhà trường. Muốn xác định nguyên nhân, phải căn cứ vào diễn biến thực tế, hoàn cảnh xảy ra vụ việc, các yếu tố tác động và trách nhiệm của từng chủ thể. Nếu chưa làm rõ những vấn đề đó mà đã vội vàng đưa ra kết luận thì đó không còn là phân tích khách quan, mà là áp đặt nhận định chủ quan lên sự việc.
Nếu cho rằng giáo dục Việt Nam đang chạy theo hình thức, hãy đưa ra những dẫn chứng cụ thể. Nếu cho rằng bệnh thành tích đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng giáo dục, hãy phân tích thực trạng, chỉ rõ biểu hiện và mức độ tác động. Nếu cho rằng cơ chế quản lý giáo dục còn bất cập, hãy xác định bất cập nằm ở đâu, trách nhiệm thuộc về ai và cần khắc phục như thế nào. Đó mới là cách phản biện có giá trị. Không thể chỉ bằng một vụ việc đơn lẻ mà mặc nhiên coi đó là bằng chứng xác nhận mọi nhận định tiêu cực về nền giáo dục.
Một vấn đề khác cần được nhìn nhận thấu đáo là trách nhiệm trong giáo dục không thể mặc nhiên dồn hết cho nhà trường và giáo viên. Khi học sinh có hành vi xúc phạm, hành hung giáo viên, trước hết phải xem xét hành vi và trách nhiệm của chính người thực hiện, trên cơ sở độ tuổi, nhận thức và quy định pháp luật có liên quan. Đồng thời, cần làm rõ vai trò giáo dục của gia đình, trách nhiệm quản lý của nhà trường và những yếu tố tâm lý, xã hội có thể tác động đến hành vi của học sinh. Nhà trường có trách nhiệm giáo dục, quản lý học sinh, nhưng gia đình cũng không thể đứng ngoài quá trình hình thành nhân cách của con em mình. Càng không thể bỏ qua ý thức chấp hành quy định, thái độ ứng xử và trách nhiệm của chính người học.
Giáo dục là quá trình phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Nếu chỉ nhìn vào một hành vi sai trái của học sinh rồi quy toàn bộ nguyên nhân cho nhà trường, chẳng khác nào đã bỏ qua một phần quan trọng của vấn đề. Cách nhìn nhận như vậy không giúp tìm ra nguyên nhân thực sự, càng không thể đưa ra giải pháp phù hợp để ngăn chặn những vụ việc tương tự.
Đương nhiên, không vì phản bác những nhận định phiến diện mà phủ nhận các hạn chế đang tồn tại trong ngành giáo dục. Những bất cập trong công tác quản lý, phương pháp giáo dục, việc xây dựng môi trường học đường hay tình trạng bệnh thành tích, nếu có, đều cần được chỉ rõ và khắc phục. Vụ việc học sinh hành hung giáo viên phải được xem xét nghiêm túc, xử lý phù hợp và làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan. Nhưng nhìn nhận sai phạm để tìm cách sửa chữa là một chuyện; nhân một vụ việc để đánh đồng, phủ nhận cả một nền giáo dục lại là chuyện hoàn toàn khác.
Điều đáng bàn ở đây không phải là có được quyền phê phán nền giáo dục hay không, mà là phê phán như thế nào để bảo đảm tính khách quan và trách nhiệm. Phản biện không có nghĩa là cứ đưa ra những nhận định gay gắt, những kết luận nặng nề thì sẽ trở nên đúng đắn. Một lập luận muốn có sức thuyết phục phải dựa trên sự kiện, chứng cứ và phân tích có căn cứ, chứ không thể dựa vào cảm xúc nhất thời hay định kiến cá nhân.
Cần lên án hành vi sai trái, bảo vệ danh dự và vị thế của người thầy, đồng thời kiên quyết chỉ ra những thiếu sót của nhà trường nếu được xác định. Nhưng cũng phải công bằng với những người đang ngày ngày tận tụy với công việc giáo dục, với những cơ sở giáo dục đang nỗ lực xây dựng môi trường học đường lành mạnh. Không thể để sai phạm của một cá nhân trở thành lý do phủ nhận công sức của cả một tập thể, càng không thể lấy một sự việc đơn lẻ làm căn cứ kết luận cả nền giáo dục đang thất bại.
Phê phán để giáo dục tốt hơn là cần thiết, nhưng phê phán phải xuất phát từ sự thật và hướng đến việc giải quyết vấn đề. Đừng nhầm lẫn giữa thái độ quyết liệt với lập luận đúng đắn; đừng lấy danh nghĩa phản biện để hợp thức hóa những suy diễn thiếu căn cứ. Một vụ việc cần được nhìn nhận đúng bản chất, một sai phạm cần được xử lý đúng trách nhiệm và một hệ thống cần được đánh giá trên cơ sở thực tiễn toàn diện. Đó mới là tinh thần phản biện nghiêm túc, có trách nhiệm với xã hội, với người thầy và với chính nền giáo dục nước nhà.
