CAMERA CỦA CƠ QUAN CHỨC NĂNG VÀ ĐIỆN THOẠI CỦA NGƯỜI DÂN: ĐỪNG ĐÁNH ĐỒNG HAI KHÁI NIỆM
Có một lập luận đang được lan truyền trên mạng xã hội: “Công an dùng đủ loại camera AI để phạt dân, vậy tại sao dân dùng điện thoại quay công an làm việc lại sợ?”
Câu hỏi này nghe qua có vẻ như một câu hỏi về sự công bằng. Nhưng nếu đặt vấn đề trên nền tảng pháp luật thay vì cảm tính, có thể thấy lập luận này đã đánh đồng hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Thứ nhất, camera nghiệp vụ không phải là “công cụ tự động phạt dân”
Pháp luật hiện hành không quy định theo kiểu “camera phát hiện → máy tự động phạt → người dân phải chấp nhận”.
Điều 64 Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định cơ quan, người có thẩm quyền được sử dụng phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ để phát hiện vi phạm. Tuy nhiên, việc sử dụng phải bảo đảm các yêu cầu như tôn trọng quyền tự do, danh dự, nhân phẩm, bí mật đời tư và các quyền, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, tổ chức; tuân thủ đúng quy trình, quy tắc; thiết bị phải đáp ứng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và các điều kiện pháp luật quy định.
Đáng chú ý, từ 01/4/2026, quy định hiện hành về quản lý, sử dụng phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ là Nghị định 61/2026/NĐ-CP của Chính phủ, thay thế Nghị định 135/2021/NĐ-CP. Nghị định 61/2026/NĐ-CP còn quy định rõ:
* Phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ phải được sử dụng đúng mục đích, đúng thẩm quyền, đúng quy trình;
* Việc sử dụng thiết bị phải tuân thủ Điều 64 Luật Xử lý vi phạm hành chính;
* Những thiết bị thuộc diện phải kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm… chỉ được đưa vào sử dụng sau khi đáp ứng các yêu cầu tương ứng;
* Việc lắp đặt, sử dụng phải có quyết định, kế hoạch được phê duyệt theo quy định.
Vì vậy, nói “công an dùng camera AI để phạt dân” như thể một chiếc camera có quyền lực xử phạt độc lập là cách diễn đạt sai bản chất. Camera là phương tiện hỗ trợ phát hiện, ghi nhận và cung cấp dữ liệu; quyết định xử phạt vẫn phải do người có thẩm quyền thực hiện theo trình tự pháp luật.
Thứ hai, “quay được” và “được sử dụng hình ảnh để xử lý” là hai chuyện khác nhau
Theo Điều 3 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, mọi hành vi vi phạm pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường bộ phải được phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm minh; đồng thời hoạt động bảo đảm trật tự, an toàn giao thông phải công khai, minh bạch và thuận lợi cho người dân.
Người dân có thể ghi hình hoạt động diễn ra công khai trong nhiều trường hợp. Nhưng từ việc có thể ghi hình không đồng nghĩa với việc:
“Muốn quay thế nào cũng được, muốn đăng thế nào cũng được, muốn sử dụng hình ảnh thế nào cũng được.”
Đó là ba vấn đề pháp lý khác nhau:
Quyền ghi nhận ; quyền sử dụng ; trách nhiệm đối với nội dung được sử dụng.
Một người dùng điện thoại ghi lại một vụ việc để phản ánh, giám sát là một chuyện.
Một người cắt ghép, xuyên tạc, xúc phạm, vu khống, tiết lộ thông tin thuộc phạm vi được pháp luật bảo vệ hoặc sử dụng hình ảnh vào mục đích trái pháp luật lại là chuyện hoàn toàn khác.
Do đó, nếu có trường hợp cán bộ yêu cầu người dân dừng quay, câu hỏi pháp lý đúng không phải là:
“Tại sao công an được quay mà dân lại không được quay?”
Mà phải là:
“Việc yêu cầu dừng quay trong trường hợp cụ thể đó có căn cứ pháp luật hay không, người yêu cầu có thẩm quyền hay không và hành vi quay có gây cản trở hoạt động công vụ hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hay không?”
Đó mới là cách đặt vấn đề có căn cứ.
Thứ ba, pháp luật thậm chí còn thừa nhận dữ liệu do người dân cung cấp có thể trở thành căn cứ xử lý vi phạm
Điều này đặc biệt bác bỏ cách suy luận rằng “cơ quan chức năng chỉ muốn dùng camera để giám sát dân, còn không chấp nhận việc dân giám sát lại cơ quan chức năng.”
Nghị định 61/2026/NĐ-CP quy định cả quy trình tiếp nhận, xác minh và sử dụng dữ liệu do cá nhân, tổ chức cung cấp để phát hiện vi phạm hành chính.
Theo đó, dữ liệu do cá nhân, tổ chức cung cấp phải đáp ứng những yêu cầu nhất định, trong đó phải khách quan, chính xác, trung thực về hành vi vi phạm, thời gian, địa điểm xảy ra vi phạm và không được xâm phạm các quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Nếu đáp ứng yêu cầu, dữ liệu có thể được sử dụng làm căn cứ xác minh, phát hiện và xử phạt vi phạm hành chính.
Nói cách khác:
Người dân không phải “đối tượng bị pháp luật tước quyền giám sát”.
Ngược lại, pháp luật còn xây dựng cơ chế để tiếp nhận dữ liệu do người dân cung cấp.
Thứ tư, cái cần phân biệt là “giám sát” và “cản trở”
Đây mới là ranh giới quan trọng.
Một người đứng ở vị trí phù hợp, không gây mất trật tự, không cản trở lực lượng chức năng, ghi nhận sự việc một cách khách quan thì đó là vấn đề về giám sát, phản ánh, cung cấp thông tin.
Nhưng nếu lấy lý do “quyền quay phim” để:
– Chen vào khu vực đang thực hiện nhiệm vụ;
– Cản trở việc kiểm tra, xử lý;
– Cố tình tiếp cận nguy hiểm;
– Kích động đám đông;
– Xúc phạm người đang thi hành công vụ;
– Hoặc sử dụng hình ảnh sau đó để xuyên tạc, vu khống, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, thì bản chất pháp lý đã thay đổi.
Không có quyền nào là quyền tuyệt đối. Quyền của một người phải được thực hiện trong giới hạn không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác và không cản trở hoạt động hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Nghị định 61/2026/NĐ-CP quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có lạm dụng phương tiện, thiết bị để xâm phạm quyền tự do, danh dự, nhân phẩm, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình và các quyền, lợi ích hợp pháp khác; sử dụng thiết bị không đúng mục đích, thẩm quyền hoặc không tuân thủ quy trình.
Không phải cứ có camera là được phạt. Không phải cứ có điện thoại là được quay và sử dụng hình ảnh tùy ý.
Điểm quyết định không nằm ở việc “ai cầm camera”, mà nằm ở việc camera được sử dụng như thế nào, dữ liệu được thu thập ra sao và hành vi của mỗi bên có tuân thủ pháp luật hay không.
Vì vậy, thay vì tạo ra đối lập giả kiểu “công an giám sát dân – dân không được giám sát công an”, hãy nhìn đúng bản chất: trong Nhà nước pháp quyền, cả hoạt động công vụ của cơ quan nhà nước và hành vi của người dân đều phải nằm trong khuôn khổ pháp luật. Công nghệ chỉ là công cụ; pháp luật mới là giới hạn và căn cứ để xác định đúng – sai.
