ĐỪNG ĐỂ ĐỊNH KIẾN CHE MỜ SỰ THẬT LỊCH SỬ
Có những bài viết thoạt đọc tưởng như rất nhân văn, bắt đầu bằng những khát vọng chính đáng của con người: bình đẳng, tự do, công lý, không ai bị bỏ lại phía sau. Nhưng chỉ sau vài đoạn dẫn dắt, người đọc đã được đưa đến một kết luận định sẵn: chủ nghĩa xã hội từ thiên đường lý tưởng đã biến thành ác mộng của nhân dân. Một loạt những ví dụ lịch sử đau thương được lựa chọn, xâu chuỗi và đặt cạnh nhau, tạo nên cảm giác rằng mọi quốc gia đi theo con đường xã hội chủ nghĩa đều tất yếu trượt vào độc đoán, áp bức và thảm họa.
Đó không đơn thuần là cách nhìn lịch sử. Đó là một phương pháp lập luận cần được xem xét nghiêm túc: lấy một số trường hợp tiêu cực để khái quát hóa thành bản chất của cả một học thuyết, lấy sai lầm của một số mô hình để phủ định toàn bộ con đường phát triển của những quốc gia khác.
- Đánh đồng những bi kịch lịch sử với bản chất của chủ nghĩa xã hội: một phép quy kết thiếu căn cứ
Không ai có thể phủ nhận những thảm họa đã xảy ra tại Romania dưới thời Nicolae Ceaușescu, Albania thời Enver Hoxha, Ethiopia trong giai đoạn Khủng bố Đỏ hay Campuchia dưới chế độ Khmer Đỏ. Những đau thương ấy là sự thật lịch sử, cần được nghiên cứu, ghi nhớ và rút ra bài học.
Nhưng từ những sự kiện đó để kết luận chủ nghĩa xã hội nói chung là con đường dẫn tới ác mộng của nhân dân lại là một bước nhảy logic không thể chấp nhận.
Một học thuyết chính trị, một mô hình tổ chức nhà nước và một chế độ cụ thể là những phạm trù không đồng nhất. Sai lầm của một nhà lãnh đạo không tự động trở thành sai lầm của mọi quốc gia cùng lựa chọn một định hướng phát triển. Tương tự, những thành tựu của một quốc gia cũng không thể được dùng để khẳng định mọi mô hình cùng tên gọi đều hoàn hảo.
Nếu dùng phương pháp quy kết ấy, bất kỳ học thuyết, thể chế hay mô hình phát triển nào trong lịch sử nhân loại cũng đều có thể bị kết án chỉ bằng cách lựa chọn những trang đen tối nhất của nó.
Điều cần làm không phải là né tránh lịch sử, mà là phân tích lịch sử trong toàn bộ bối cảnh chính trị, kinh tế, xã hội và điều kiện phát triển cụ thể. Phê phán một chế độ độc đoán là chính đáng; nhưng biến sự phê phán ấy thành bản án tuyệt đối đối với cả một con đường phát triển thì không còn là nghiên cứu khách quan.
- Những quốc gia xã hội chủ nghĩa không phải một bản sao của nhau
Bài viết nêu trên cố tình tạo ra một chuỗi liên tưởng giữa Romania, Albania, Triều Tiên, Ethiopia và Campuchia, rồi đặt chuỗi liên tưởng ấy làm nền cho kết luận về chủ nghĩa xã hội.
Nhưng lịch sử không vận hành bằng những phép cộng giản đơn như vậy.
Các quốc gia được đề cập có hoàn cảnh lịch sử, cấu trúc quyền lực, phương thức tổ chức xã hội và chính sách phát triển khác nhau. Khmer Đỏ với chủ trương cực đoan, phản nhân văn của Pol Pot không thể được xem như đại diện cho mọi quốc gia xã hội chủ nghĩa. Chế độ cha truyền con nối tại Triều Tiên cũng không thể mặc nhiên đồng nhất với mô hình phát triển của Việt Nam hay Trung Quốc.
Ngay trong thế giới xã hội chủ nghĩa, đã tồn tại những tranh luận, điều chỉnh và đổi mới sâu sắc về phương thức quản lý kinh tế, tổ chức xã hội và quan hệ giữa nhà nước với nhân dân.
Điều đó cho thấy một thực tế: không thể hiểu lịch sử bằng cách gom mọi hiện tượng vào một chiếc hộp ý thức hệ rồi đưa ra kết luận có sẵn.
- Việt Nam và Trung Quốc: thực tiễn phát triển không thể bị xóa bỏ bằng những khẩu hiệu quy kết
Nếu muốn đánh giá con đường xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam và Trung Quốc, điều cần thiết là nhìn vào lịch sử phát triển, những chuyển biến kinh tế, xã hội và đời sống nhân dân của chính hai quốc gia này.
Ở Việt Nam, công cuộc Đổi mới được khởi xướng từ năm 1986 đã mở ra một giai đoạn chuyển biến sâu sắc. Từ nền kinh tế nghèo nàn, chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh và những khó khăn kéo dài, Việt Nam từng bước phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng hội nhập quốc tế, cải thiện đời sống nhân dân.
Theo Ngân hàng Thế giới, trong ba thập niên, GDP bình quân đầu người của Việt Nam tăng hơn bốn lần, trong khi số người nghèo theo chuẩn nghèo của nhóm nước thu nhập trung bình thấp giảm từ khoảng 13 triệu người năm 2010 xuống còn 4,2 triệu người năm 2022. Những chuyển biến ấy là kết quả của quá trình cải cách, tăng trưởng và hội nhập, chứ không phải một phép màu tự nhiên.
Ở Trung Quốc, quá trình cải cách và mở cửa từ năm 1978 cũng tạo ra những biến đổi có quy mô lịch sử. Ngân hàng Thế giới đánh giá tăng trưởng kinh tế trong nhiều thập niên đã giúp gần 800 triệu người thoát khỏi tình trạng nghèo cùng cực theo chuẩn quốc tế. Đây là một trong những thành tựu giảm nghèo có quy mô lớn nhất từng được ghi nhận.
Những thành tựu ấy không có nghĩa Việt Nam hay Trung Quốc không tồn tại những vấn đề cần giải quyết. Bất bình đẳng, tham nhũng, chênh lệch vùng miền, sức ép môi trường, chất lượng quản trị và những thách thức về bảo đảm quyền lợi người dân vẫn là các vấn đề thực tế.
Nhưng chính vì vậy, đánh giá một quốc gia phải dựa trên cả thành tựu lẫn hạn chế, cả tiến bộ lẫn những vấn đề chưa được giải quyết.
Không thể chỉ nhìn vào những khó khăn rồi phủ nhận hàng chục năm biến đổi xã hội. Cũng không thể chỉ nhìn vào tăng trưởng kinh tế mà xem nhẹ những yêu cầu về công bằng, dân chủ, pháp quyền và quyền con người.
- Chủ nghĩa xã hội Việt Nam không được xác định bằng một thiên đường tưởng tượng, mà bằng mục tiêu phát triển cụ thể
Hiến pháp Việt Nam xác định Nhà nước là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; đồng thời đặt ra mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, bảo đảm quyền con người và quyền công dân. Hiến pháp cũng quy định Đảng Cộng sản Việt Nam chịu sự giám sát của Nhân dân và chịu trách nhiệm trước Nhân dân về những quyết định của mình.
Những mục tiêu đó không phải bằng chứng cho thấy mọi yêu cầu đã được thực hiện đầy đủ. Chúng là những chuẩn mực để đánh giá hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước, chất lượng chính sách và mức độ đáp ứng lợi ích nhân dân.
Bởi vậy, khi bàn về Việt Nam, cần đặt câu hỏi: đời sống nhân dân thay đổi ra sao, cơ hội phát triển được mở rộng như thế nào, chính sách an sinh có hiệu quả đến đâu, những quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo đảm thế nào, những hạn chế nào còn tồn tại và cần khắc phục bằng giải pháp gì?
Đó mới là những câu hỏi có giá trị thực tiễn.
Một bài viết chỉ chăm chăm nhấn mạnh khoảng cách giữa lý tưởng và hiện thực, nhưng bỏ qua những biến đổi lịch sử cụ thể, sẽ không thể cung cấp một bức tranh đầy đủ về đất nước.
- Quyền lực, trách nhiệm và những bài học không thể né tránh
Có một điểm trong bài viết cần được nhìn nhận nghiêm túc: nguy cơ quyền lực bị lạm dụng, sự hình thành đặc quyền, tình trạng quan liêu và việc thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả là những vấn đề mà bất kỳ hệ thống chính trị nào cũng cần cảnh giác.
Không nên vì bảo vệ một lý tưởng mà phủ nhận những sai lầm từng xảy ra. Cũng không nên vì những sai lầm ấy mà từ bỏ mọi khát vọng về công bằng xã hội.
Điều quan trọng là nhận diện đúng nguyên nhân, tăng cường hiệu lực pháp luật, nâng cao trách nhiệm giải trình, phòng chống tham nhũng, cải thiện chất lượng quản trị và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân bằng những cơ chế thực chất.
Trong bối cảnh Việt Nam, cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, xây dựng và chỉnh đốn Đảng, cải cách hành chính, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền và nâng cao chất lượng phục vụ nhân dân chính là những yêu cầu có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình phát triển.
Một lý tưởng chỉ có giá trị khi được kiểm nghiệm bằng thực tiễn; một thể chế chỉ có sức sống khi biết tự hoàn thiện trước những đòi hỏi của cuộc sống.
- Đừng biến quyền tự do phê phán thành công cụ phủ định lịch sử
Điều đáng chú ý trong bài viết là cách sử dụng những khái niệm giàu sức gợi cảm xúc như “thiên đường”, “ác mộng”, “nước mắt”, “máu” và “im lặng”. Những từ ngữ ấy tạo ra một ấn tượng mạnh, nhưng ấn tượng không đồng nghĩa với chứng cứ.
Khi một bài viết dùng những hình ảnh đau thương của lịch sử để dẫn dắt người đọc đến kết luận rằng một thể chế hiện tại cũng mang bản chất tương tự, người đọc cần tỉnh táo trước sự chuyển dịch từ mô tả sự kiện sang quy kết chính trị.
Phê phán một chính sách không đồng nghĩa với phủ định toàn bộ thể chế. Phản ánh những hạn chế không đồng nghĩa với phủ nhận thành tựu. Và bảo vệ một quan điểm chính trị cũng không có nghĩa là mọi ý kiến khác biệt đều phải bị xem là sai trái.
Một xã hội phát triển cần có những cuộc tranh luận nghiêm túc, dựa trên dữ liệu, lập luận và tinh thần trách nhiệm. Điều cần bác bỏ không phải quyền phê phán, mà là những cách lập luận thiếu căn cứ, những phép quy kết vội vàng và sự lựa chọn thông tin nhằm tạo ra kết luận định trước.
Lịch sử cần được nhìn bằng lý trí, không phải bằng những định kiến được đóng gói thành khẩu hiệu
Từ Romania, Albania, Ethiopia hay Campuchia, nhân loại có những bài học đau thương về quyền lực, sự cực đoan và những sai lầm chính trị. Những bài học ấy cần được ghi nhớ để không lặp lại.
Nhưng lịch sử cũng ghi nhận những chuyển biến sâu sắc của Việt Nam và Trung Quốc trong quá trình phát triển, cải cách, giảm nghèo và nâng cao đời sống nhân dân. Những thành tựu ấy cũng cần được nhìn nhận bằng thái độ khách quan, không thể bị xóa nhòa bởi những kết luận mang tính quy kết.
Không có con đường phát triển nào hoàn toàn không có khó khăn. Không có thể chế nào được miễn trừ khỏi yêu cầu tự hoàn thiện. Và không có lý tưởng nào có thể thay thế cho trách nhiệm trước cuộc sống thực tế của nhân dân.
Điều cần thiết không phải là dựng lên một thiên đường bằng lời ca ngợi, cũng không phải biến mọi sai lầm thành một ác mộng mang tính định mệnh. Điều cần thiết là nhìn thẳng vào lịch sử, tôn trọng sự thật, đánh giá bằng thực tiễn và kiên trì tìm kiếm những giải pháp tốt hơn cho con người.
Bởi suy cho cùng, giá trị của một con đường phát triển không nằm ở việc nó được ca ngợi hay bị kết án bằng những mỹ từ nào, mà nằm ở khả năng đem lại hòa bình, độc lập, phát triển, công bằng và một cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn cho nhân dân.
Và đó cũng chính là thước đo mà Việt Nam cần tiếp tục kiên trì theo đuổi trên con đường phát triển của mình.
