ĐỪNG ĐỂ MỘT THÔNG TIN SAI DẪN ĐẾN NHẬN ĐỊNH SAI
Một hình ảnh, một dòng trạng thái trên mạng xã hội có thể khiến người đọc lập tức tin rằng mình đang biết một sự việc nghiêm trọng. Nhưng nếu thông tin chưa được kiểm chứng, người đọc thực chất mới chỉ tiếp nhận một lời kể. Trong trường hợp này, thông tin về hai cán bộ cảnh sát giao thông tử vong được đăng tải, chia sẻ trên mạng xã hội nhưng sau đó được cơ quan chức năng xác định là thông tin giả.
Trong thời đại mạng xã hội, một hình ảnh, một đoạn video hay một bài viết có thể được lan truyền đến hàng nghìn người chỉ trong vài phút. Cùng với tốc độ lan truyền thông tin là nguy cơ hình thành những nhận định vội vàng, thiếu đầy đủ, thậm chí sai lệch về một sự việc.
Đáng lưu ý là nhiều nội dung trên mạng không hoàn toàn sai, nhưng chỉ phản ánh một phần của sự thật. Chính phần thông tin bị thiếu đôi khi lại là yếu tố quyết định để người đọc hiểu đúng bản chất vấn đề.
Đừng lấy một phần thông tin thay cho toàn bộ sự thật. Một đoạn video vài chục giây không thể mặc nhiên đại diện cho một sự việc kéo dài nhiều giờ. Một bức ảnh không tự nó giải thích được nguyên nhân, hoàn cảnh và diễn biến trước đó. Một bài viết từ một phía cũng không thể thay thế cho việc kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn.
Vì vậy, khi gặp một nội dung gây tranh cãi, điều cần thiết không phải là lập tức tin hoặc phủ nhận, mà là đặt câu hỏi: Thông tin xuất phát từ đâu? Ai cung cấp? Sự việc xảy ra khi nào, ở đâu? Nội dung có bị cắt khỏi bối cảnh hay không? Có thông tin nào từ phía khác chưa được đề cập? Đã có cơ quan, người có trách nhiệm hoặc nguồn tin đáng tin cậy xác minh hay chưa? Chỉ khi những câu hỏi đó được làm rõ, chúng ta mới có cơ sở để đánh giá.
Đừng biến cá biệt thành phổ biến, trong đời sống xã hội, bất kỳ lĩnh vực nào cũng có thể phát sinh những vụ việc cụ thể, những thiếu sót hoặc sai phạm cần được xem xét. Nếu một cá nhân làm sai, cần xác định đúng hành vi, đúng trách nhiệm và xử lý theo quy định. Nếu một cách làm chưa phù hợp, cần chỉ ra để khắc phục. Nếu một chính sách còn bất cập, cần được phản ánh, đánh giá và hoàn thiện. Nhưng một trường hợp cá biệt không thể tự động trở thành bằng chứng cho bản chất của cả một vấn đề. Một người không đại diện cho tất cả mọi người. Một vụ việc không đại diện cho toàn bộ thực tế. Một sai phạm không thể trở thành căn cứ để quy kết cho những người không liên quan.
Đây là ranh giới rất quan trọng giữa phản ánh một vấn đề và quy chụp một vấn đề. Nếu không phân biệt được ranh giới này, người đọc rất dễ đi từ việc nhận biết một hiện tượng cụ thể đến một kết luận hoàn toàn vượt quá những gì bằng chứng cho phép.
Đừng để cảm xúc thay thế cho bằng chứng. Những thông tin gây phẫn nộ, thương cảm hoặc bức xúc thường có tốc độ lan truyền rất nhanh. Nhưng mức độ gây cảm xúc không phải là thước đo của sự thật.
Một bài viết có hàng nghìn lượt chia sẻ chưa chắc đã chính xác. Một bình luận nhận được rất nhiều lượt đồng tình cũng không vì thế mà trở thành bằng chứng. Sự thật không được quyết định bằng số lượt thích, lượt chia sẻ hay số người bình luận. Sự thật phải được kiểm chứng bằng nguồn tin, dữ liệu, bằng chứng và bối cảnh. Đặc biệt đối với những vấn đề có khả năng tác động đến cộng đồng, nếu một thông tin chưa được xác minh đã bị chia sẻ theo cảm xúc, người chia sẻ có thể vô tình trở thành một mắt xích làm lan truyền nhận thức sai lệch.
Phản biện là cần thiết, nhưng phản biện phải có căn cứ. Không phải mọi ý kiến khác biệt đều sai và cũng không phải mọi câu hỏi về một vấn đề đều là tiêu cực. Một xã hội lành mạnh cần có trao đổi, phản biện và quyền đặt câu hỏi. Điều quan trọng là phản biện phải dựa trên sự kiện và lập luận, không dựa trên suy đoán hoặc quy chụp. Có sự khác biệt rất lớn giữa việc nói: “Vấn đề này cần được làm rõ.” và việc khẳng định: “Vấn đề này chắc chắn là như vậy.” Một bên mở ra nhu cầu tìm kiếm sự thật; một bên đã đưa ra kết luận khi bằng chứng có thể chưa đầy đủ.
Vì vậy, khi chưa có đủ thông tin, biết nói “chưa đủ căn cứ để kết luận” cũng là một biểu hiện của tư duy tỉnh táo và trách nhiệm. Mỗi người cần trở thành “bộ lọc” trước khi thông tin được lan truyền.
Không gian mạng không chỉ có người tạo ra thông tin mà còn có hàng triệu người tiếp nhận và chia sẻ thông tin mỗi ngày. Vì vậy, mỗi người sử dụng mạng xã hội đều có thể trở thành một “bộ lọc” quan trọng.
Trước khi chia sẻ một nội dung gây tranh cãi, hãy kiểm tra nguồn gốc. Trước khi bình luận, hãy đọc đầy đủ. Trước khi quy kết, hãy tìm thêm bằng chứng. Và trước khi biến một thông tin thành nhận định về cả một vấn đề, hãy tự hỏi: “Những gì tôi đang biết đã thực sự đủ để kết luận hay chưa?”
Nếu chưa đủ, lựa chọn thận trọng nhất là tiếp tục tìm hiểu, thay vì vội vàng khẳng định. Bởi một thông tin sai có thể được sửa bằng một bài viết khác, nhưng một nhận định sai khi đã hình thành định kiến trong cộng đồng thì rất khó xóa bỏ.
Kiểm chứng trước khi tin – suy nghĩ trước khi chia sẻ
Trên mạng xã hội, chúng ta không nhất thiết phải đồng quan điểm với nhau. Nhưng chúng ta cần thống nhất ở một nguyên tắc: Đánh giá sự việc bằng sự thật, không bằng cảm xúc; bằng bằng chứng, không bằng đám đông; bằng đầy đủ bối cảnh, không bằng một lát cắt thông tin.
Đừng phủ nhận một vấn đề chỉ vì nó là cá biệt. Nhưng cũng đừng biến một trường hợp cá biệt thành bản chất của cả một vấn đề. Đừng im lặng trước sai phạm. Nhưng cũng đừng quy chụp khi chưa có căn cứ. Đừng tin mù quáng. Và cũng đừng phủ nhận vội vàng.
Chậm lại để kiểm chứng không làm chúng ta mất đi cơ hội tiếp cận sự thật. Ngược lại, đó chính là cách để sự thật không bị bóp méo bởi những thông tin thiếu đầy đủ.
Trước mỗi lượt chia sẻ, hãy nhớ: Một thông tin có thể chỉ là một phần của sự thật. Một sự việc có thể chỉ là một trường hợp cá biệt. Và một kết luận đúng chỉ có thể được xây dựng trên những dữ kiện đã được kiểm chứng.
