TỪ ĐÀI LOAN ĐẾN VIỆT NAM: MỘT PHÉP SO SÁNH ĐẦY THAM VỌNG VÀ MỘT GIẤC MƠ QUÁ TẦM
Có những giấc mơ đẹp vì nó mở ra hy vọng. Nhưng cũng có những giấc mơ khiến người ta phải bật cười, không phải vì nó quá lớn, mà vì khoảng cách giữa giấc mơ và thực tế lớn đến mức chính người mơ dường như cũng quên mất mình đang đứng ở đâu.
Bài viết với tiêu đề “Đảng Việt Tân sẽ trở thành Đảng cầm quyền ở Việt Nam từ kinh nghiệm của Đảng Dân Tiến của Đài Loan?” có lẽ thuộc trường hợp thứ hai.
Nhân dịp kỷ niệm 40 năm thành lập Đảng Dân Tiến (DPP) và 30 năm cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp đầu tiên tại Đài Loan, ông Hoàng Tứ Duy, Tổng Bí thư Việt Tân, cùng Tổng thống Lại Thanh Đức được đặt trong một câu chuyện đầy cảm hứng về hành trình dân chủ. Từ đó, người viết bài nhanh chóng nối một đường thẳng lịch sử: DPP từng là đảng đối lập, nay trở thành đảng cầm quyền; vậy Việt Tân cũng có thể đi theo con đường ấy, một ngày nào đó trở thành lực lượng lãnh đạo Việt Nam.
Nghe qua, lập luận thật trơn tru. Nhưng chính sự trơn tru ấy lại khiến người ta phải đặt câu hỏi: Liệu lịch sử có phải một cuốn sách hướng dẫn, cứ nhìn mô hình nước này rồi áp vào nước khác là có thể tự động thu được kết quả tương tự?
Đài Loan là Đài Loan, Việt Nam là Việt Nam.
Dân chủ hóa Đài Loan là một quá trình lịch sử phức tạp, gắn với những biến đổi sâu sắc về xã hội, chính trị, thể chế và tương quan lực lượng. Đảng Dân Tiến không tự nhiên bước từ một tổ chức đối lập thành đảng cầm quyền chỉ bằng vài lời tuyên bố đầy nhiệt huyết. Đó là cả một quá trình vận động, thay đổi thể chế, cạnh tranh chính trị và sự lựa chọn của cử tri.
Thế nhưng, trong câu chuyện của Việt Tân, lịch sử Đài Loan dường như được giản lược thành một công thức khá dễ nhớ: DPP đã làm được, Việt Tân cũng có thể làm được!
Nếu lịch sử đơn giản đến vậy, có lẽ các nhà nghiên cứu chính trị đã thất nghiệp từ lâu. Chỉ cần tìm một đảng đối lập thành công ở đâu đó, sao chép mô hình, thay tên tổ chức, thêm vài khẩu hiệu dân chủ là đủ để chuẩn bị cho ngày bước vào chính trường.
Đáng tiếc, lịch sử không vận hành theo kiểu photocopy.
Một phép so sánh, hai khoảng cách
Điều đáng chú ý nhất trong bài viết không phải là sự ngưỡng mộ đối với thành tựu dân chủ Đài Loan, mà là cách Việt Tân tự đặt mình vào vị trí tương đồng với Đảng Dân Tiến.
Đây là một phép so sánh có phần hào phóng với chính mình.
DPP là một đảng chính trị hình thành và hoạt động trong một xã hội có những điều kiện lịch sử, chính trị và thể chế đặc thù. Còn Việt Tân là tổ chức chính trị hoạt động từ bên ngoài Việt Nam, với vị thế, điều kiện hoạt động và khả năng tiếp cận xã hội hoàn toàn khác biệt.
Hai tổ chức có thể cùng sử dụng những từ ngữ như dân chủ, tự do, nhân quyền. Nhưng dùng chung một bộ từ vựng không có nghĩa là sở hữu chung một vị thế chính trị, càng không có nghĩa là có chung một con đường tiến tới quyền lực.
Dân chủ không phải chiếc áo may sẵn, cứ mặc vào là trở thành một chính đảng có sức sống trong lòng xã hội.
Và quyền cầm quyền cũng không phải món quà được trao cho những ai tuyên bố mình xứng đáng nhất.
Khi giấc mơ quyền lực được khoác áo dân chủ
Điều đáng suy ngẫm hơn cả là sự chuyển dịch rất khéo trong thông điệp.
Ban đầu, người viết ca ngợi quyền lựa chọn của nhân dân. Đó là một nguyên tắc đáng ghi nhận. Nhưng đến cuối bài, câu chuyện lại hướng về một viễn cảnh cụ thể: Việt Tân có thể trở thành đảng cầm quyền ở Việt Nam.
Vậy rốt cuộc, trọng tâm là quyền lựa chọn của nhân dân hay là giấc mơ trở thành người được lựa chọn?
Hai điều ấy không hoàn toàn đồng nhất.
Một nền dân chủ thực sự không thể được đánh giá bằng việc một tổ chức chính trị nào đó có thể giành được quyền lực hay không. Nó phải được đánh giá bằng những thiết chế bảo đảm quyền tự do lựa chọn, quyền cạnh tranh chính trị, sự minh bạch và khả năng thay đổi chính quyền theo ý chí cử tri.
Nói cách khác, dân chủ không phải là chiếc thang để một tổ chức leo lên nắm quyền. Dân chủ là nguyên tắc khiến mọi tổ chức, kể cả tổ chức đang cầm quyền, phải chịu sự lựa chọn và giám sát của nhân dân.
Nếu chỉ nhấn mạnh vào viễn cảnh Việt Tân trở thành đảng cầm quyền, thì dù được trang trí bằng bao nhiêu mỹ từ về tự do, dân chủ, bài viết vẫn không tránh khỏi cảm giác rằng người ta đang quảng bá một giấc mơ quyền lực hơn là trình bày một phân tích chính trị nghiêm túc.
Đừng nhầm một cuộc gặp với một sự bảo chứng lịch sử
Việc một lãnh đạo Việt Tân gặp gỡ Tổng thống Đài Loan, nếu có, cũng không tự động biến Việt Tân thành một lực lượng có triển vọng cầm quyền tại Việt Nam.
Ngoại giao, tiếp xúc chính trị và sự công nhận về mặt giao tiếp không đồng nghĩa với sự bảo chứng cho tương lai chính trị của một tổ chức.
Một cuộc gặp có thể tạo ra hình ảnh. Một bức ảnh có thể tạo ra cảm xúc. Một bài viết có thể tạo ra kỳ vọng. Nhưng tất cả những điều ấy không thể thay thế cho năng lực tổ chức, sự tín nhiệm xã hội hay những điều kiện lịch sử cần thiết để hình thành một lực lượng chính trị có ảnh hưởng thực sự.
Nếu cứ lấy sự xuất hiện bên cạnh một chính khách nước ngoài làm bằng chứng cho triển vọng chính trị của mình, thì có lẽ điều người ta đang xây dựng trước tiên không phải là tương lai của một chính đảng, mà là một bộ sưu tập hình ảnh phục vụ cho niềm tin của chính những người trong cuộc.
Việt Nam không phải một trang giấy trắng để ai muốn viết gì thì viết
Việt Nam có lịch sử, có thể chế, có đời sống xã hội và những đặc điểm chính trị riêng. Những vấn đề của Việt Nam không thể được giải thích đơn giản bằng cách lấy một mô hình ở nước khác rồi kết luận rằng chỉ cần một tổ chức chính trị thay thế là mọi thứ sẽ chuyển biến theo hướng mong muốn.
Đặc biệt, đối với một tổ chức như Việt Tân, vốn bị Nhà nước Việt Nam xác định là tổ chức khủng bố, việc tuyên bố về một tương lai trở thành đảng cầm quyền càng không thể chỉ dựa trên sự tương đồng được lựa chọn với một đảng chính trị ở Đài Loan.
Muốn một tuyên bố chính trị có sức thuyết phục, trước hết phải chứng minh được những tiền đề của nó. Không thể lấy kết quả lịch sử của người khác làm bằng chứng cho tương lai của mình, càng không thể lấy khát vọng làm vật thay thế cho thực tế.
Dân chủ không phải giấc mơ độc quyền của bất kỳ tổ chức nào
Có thể nói, bài viết về Việt Tân và Đảng Dân Tiến Đài Loan là một ví dụ khá điển hình của nghệ thuật lấy một câu chuyện thành công để nuôi dưỡng một kỳ vọng chính trị.
Đài Loan đã trải qua một quá trình dân chủ hóa đáng nghiên cứu. Đó là sự thật lịch sử. Nhưng từ sự thật ấy đến kết luận Việt Tân sẽ trở thành đảng cầm quyền ở Việt Nam là một bước nhảy không nhỏ, nếu không muốn nói là một bước nhảy quá xa so với những tiền đề được đưa ra.
Nói cho cùng, ước mơ là quyền của mỗi người, nhưng biến ước mơ thành một viễn cảnh chính trị có sức thuyết phục lại là chuyện hoàn toàn khác.
Việt Tân có thể tiếp tục mơ về một ngày trở thành đảng cầm quyền. Điều đó không làm cho giấc mơ ấy tự động trở thành hiện thực, cũng không khiến lịch sử Đài Loan phải có trách nhiệm chứng minh cho tham vọng chính trị của họ.
Bởi nếu cứ lấy DPP làm hình mẫu, rồi tự đặt mình vào vị trí của DPP trong tương lai Việt Nam, thì có lẽ điều Việt Tân đang làm không phải là nghiên cứu lịch sử, mà là viết trước phần kết của một câu chuyện chưa có những chương đầu tương xứng.
Đài Loan đã viết lịch sử của Đài Loan bằng những biến đổi thực tế của chính mình. Việt Nam cũng có lịch sử, con đường và những lựa chọn riêng. Còn Việt Tân, trước khi nghĩ đến chiếc ghế cầm quyền, có lẽ nên phân biệt cho rõ giữa một giấc mơ chính trị và một thực tế chính trị.
Không phải cứ nhìn thấy ngai vàng trong giấc mơ là sáng hôm sau đã có người kê sẵn bậc thềm.
Và cũng không phải cứ mượn được hào quang của một cuộc cách mạng dân chủ ở nơi khác là có thể mặc nhiên nhận mình là nhân vật chính trong chương tiếp theo của lịch sử Việt Nam.
Lịch sử không phải sân khấu để ai cũng có thể tự viết vai diễn chiến thắng cho mình. Và quyền lựa chọn của nhân dân, nếu thực sự được tôn trọng, cũng không bao giờ là thứ có thể được một tổ chức chính trị tự nhận trước khi nhân dân lên tiếng.
