NHẬN DIỆN, PHÊ PHÁN CÁC BIỂU HIỆN LỆCH LẠC, “LỆCH CHUẨN” TRONG XÃ HỘI VÀ TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
Trong xã hội hiện nay muốn tồn tại và phát triển đều cần một hệ giá trị, chuẩn mực chung để điều chỉnh hành vi và có hoạt động gắn kết với cộng đồng. Ở Việt Nam, hệ giá trị đó được hun đúc từ truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam từ bao đời nay, tư tưởng Hồ Chí Minh và các giá trị cốt lõi của xã hội xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, bước vào kỷ nguyên số, đặc biệt từ 2020 đến 2026, sự bùng nổ của mạng xã hội, AI tạo sinh, kinh tế nền tảng đã tạo ra một “không gian thứ hai” nơi ranh giới đúng – sai, thật – giả, đẹp – xấu trở nên mờ nhòe. Hiện nay có 5 nhóm biểu hiện lệch chuẩn nổi bật, luận giải căn nguyên, hệ lụy và đề xuất giải pháp để “lấy lại chuẩn mực” trong đời sống xã hội và trên không gian mạng.
“Lệch chuẩn” là các hành vi, tư tưởng, lối sống đi ngược lại chuẩn mực pháp luật, đạo đức, văn hóa, truyền thống tốt đẹp của dân tộc và các giá trị xã hội được thừa nhận rộng rãi. Lệch chuẩn không đồng nghĩa với vi phạm hình sự. Nhiều biểu hiện chưa đủ cấu thành tội phạm nhưng có sức tàn phá lớn về mặt tinh thần, văn hóa, lâu dài còn nguy hiểm hơn vi phạm pháp luật đơn lẻ.
Bối cảnh khiến lệch chuẩn bùng phát năm 2026 và những năm tiếp theo
Công nghệ: AI tạo sinh cho phép deepfake, tạo nội dung độc hại với chi phí gần bằng 0. Thuật toán đề xuất ưu tiên nội dung gây sốc, giật gân để giữ chân người sử dụng càng nhiều.
Kinh tế số: “Độc hại hóa nội dung” thành hàng hóa. Nhiều KOL, tài khoản mạng kiếm tiền từ drama, tin giả, văn hóa “xấu nhưng hút view”.
chuyển đổi số: Áp lực cạnh tranh, FOMO, cô đơn kỹ thuật số khiến một bộ phận giới trẻ tìm đến các cộng đồng lệch chuẩn để tìm sự công nhận của nhóm đối với hành vi, hành động và lời nói không chuẩn mực của bản thân nhưng lại có thể tự cho là đúng và tự phấn khích với những hành động về việc làm đó.
Sự giao thoa văn hóa: Tiếp văn hóa ngoại lai thiếu chọn lọc, dẫn đến “văn hóa vay mượn”, lai căng, sính ngoại, bài xích giá trị truyền thống
Năm 2026, khi Việt Nam đẩy mạnh xây dựng công dân số, văn hóa số, nếu không xử lý gốc rễ vấn đề lệch chuẩn, chúng ta sẽ xây dựng một xã hội số méo mó.
I. MỘT SỐ NHÓM BIỂU HIỆN LỆCH CHUẨN ĐÁNG BÁO ĐỘNG HIỆN NAY
Nhóm 1: Lệch chuẩn về tư tưởng, chính trị – “Mềm hóa” nhưng nguy hiểm hơn
Có thể coi đây là dạng lệch chuẩn tinh vi nhất, thường ngụy trang dưới vỏ bọc “tranh luận học thuật”, “tự do ngôn luận”.
Biểu hiện cụ thể:
Hạ bệ thần tượng, bôi nhọ lịch sử: Cố tình bới móc, suy diễn, cắt ghép tư liệu để hạ thấp vai trò lãnh tụ, anh hùng dân tộc, phủ nhận thành quả cách mạng.
“Dân túy số”: Kích động tâm lý bất mãn, chia rẽ vùng miền, công kích chính sách an sinh, chính sách thuế, chính sách tinh gọn bộ máy bằng thông tin một chiều, thiếu kiểm chứng.
Thờ ơ với chính trị, “vô cảm công dân”: Một bộ phận thanh niên coi chính trị là “chuyện của người khác”, thờ ơ với vận mệnh đất nước, dễ bị lôi kéo bởi các trào lưu “phi chính trị hóa”. Tự coi bản thân là trung tâm vũ trụ, không quan tâm những việc xảy ra xung quanh mình nhưng đến khi bước vào con đường lầm lỗi thì tỏ ra ngu ngơ và cho rằng bản thân không biết và cũng chưa được tuyên truyền gì…
Sùng ngoại, tự nhục dân tộc: Coi mọi thứ nước ngoài đều tốt, hạ thấp giá trị văn hóa, sản phẩm Việt. Ngược lại, khi có sự cố nhỏ thì vơ đũa cả nắm, “Việt Nam không bao giờ khá được”.
Hệ lụy: Làm suy giảm niềm tin vào Đảng, Nhà nước, chia rẽ khối đại đoàn kết, tạo “khoảng trống niềm tin” để các thế lực thù địch xâm nhập.
Căn nguyên: Thiếu giáo dục lịch sử, giáo dục công dân thực chất. Kỹ năng phản biện, kiểm chứng thông tin yếu. Một số cán bộ, đảng viên phát ngôn lệch chuẩn trên mạng làm gương xấu.
Nhóm 2: Lệch chuẩn về đạo đức, lối sống – “Văn hóa sống ảo” lên ngôi
Biểu hiện cụ thể:
Sống ảo, khoe mẽ, sống vì like: Chi tiêu vượt thu nhập để mua đồ hiệu bản thân kiếm được một nhưng nhu cầu tiêu dùng lại muốn năm đến mười, đi du lịch check-in, tạo hình ảnh “rich kid” giả tạo. Nhiều vụ vay nợ, lừa đảo xuất phát từ tâm lý này nên từ lừa đảo và nạn nhân chỉ là ranh giới rất mong manh.
Vô cảm, bạo lực ngôn từ: Công kích cá nhân, mạt sát, tẩy chay online chỉ vì khác quan điểm.
Vật chất hóa quan hệ: Tình bạn, tình yêu, quan hệ thầy trò bị đo bằng tiền bạc, lợi ích. Trào lưu “sugar daddy/sugar baby” được tô hồng trên mạng.
Suy đồi lối sống: Cổ súy lối sống trụy lạc, thử thách nguy hiểm, sử dụng chất kích thích để quay clip câu view, tạo típ giật gân để mọi người chú ý đến nhưng thực chất nội dung không có gì đáng để xem để đọc…
Hệ lụy: Lệch chuẩn đạo đức làm rạn nứt gia đình, cộng đồng. Giới trẻ mất phương hướng giá trị, coi thành công = nổi tiếng + giàu nhanh bằng mọi giá.
Căn nguyên: Tác động của văn hóa tiêu dùng, chủ nghĩa cá nhân cực đoan. Gia đình buông lỏng giáo dục. Nhà trường nặng dạy chữ, nhẹ dạy người.
Nhóm 3: Lệch chuẩn về thẩm mỹ, văn hóa – “Lai căng, phản cảm, dung tục hóa”
Biểu hiện cụ thể:
Âm nhạc, phim ảnh rác: Nội dung dung tục, bạo lực, tình dục hóa trẻ vị thành niên được trá hình dưới mác “hài hước”, “giải trí”.
Thời trang phản cảm: Cổ súy cho trang phục hở hang, phản cảm nơi công cộng, trường học, di tích lịch sử để câu view.
Ngôn ngữ mạng méo mó: Lạm dụng tiếng lóng, viết sai chính tả cố ý, “tiếng Việt bồi”, xúc phạm tiếng mẹ đẻ, cố tình quên cội nguồn của dân tộc, sính ngoại…
Tôn sùng cái xấu: “Bad boy”, “bad girl”, “giang hồ mạng” được thần tượng hóa. Giá trị lao động, học tập, cống hiến bị coi là “lỗi thời”.
Hệ lụy: Gây ô nhiễm môi trường văn hóa, làm lệch lạc thị hiếu thẩm mỹ của thế hệ trẻ. Văn hóa dân tộc bị mai một, thay thế bằng văn hóa ngoại lai, thương mại hóa.
Căn nguyên: Lỗ hổng trong kiểm duyệt nội dung số. Sức mạnh của thuật toán ưu tiên nội dung gây sốc. Thiếu các sản phẩm văn hóa số “sạch”, hấp dẫn để cạnh tranh một cách lành mạnh và công bằng.
Nhóm 4: Lệch chuẩn về thông tin – “Tin giả, tin độc, tin bẩn”
Biểu hiện cụ thể:
Tin giả phục vụ mục đích chính trị, kinh tế: Dùng công nghệ trí tuệ Nhân tạo (AI) để tạo ra hoặc chỉnh sửa hình ảnh, giọng nói của lãnh đạo, tin đồn phá giá cổ phiếu, tin giả về dịch bệnh, thiên tai để gây hoang mang dư luận.
Câu view bằng nỗi đau: Khai thác hình ảnh tai nạn, tang lễ, bệnh tật của người khác để kiếm tiền.
Seeding bẩn, review ảo: Tạo hàng nghìn tài khoản ảo để đánh giá 5 sao, dìm đối thủ, thao túng dư luận.
Lạm dụng AI tạo nội dung lừa đảo: AI voice lừa đảo người thân, AI tạo ảnh khỏa thân giả để tống tiền.
Hệ lụy: Làm nhiễu loạn thông tin, gây thiệt hại kinh tế hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm, xói mòn niềm tin xã hội vào truyền thông và công nghệ.
Căn nguyên: Chi phí tạo tin giả gần bằng 0. Chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe. Người dùng thiếu kỹ năng số cơ bản.
Nhóm 5: Lệch chuẩn trong ứng xử công vụ và trên mạng của cán bộ, đảng viên
Biểu hiện cụ thể:
Quan liêu số: Có tài khoản mạng xã hội nhưng chỉ đăng thông tin một chiều, không lắng nghe, không phản hồi người dân.
Phát ngôn thiếu chuẩn mực: Đăng status “bốc đồng”, tranh luận tay đôi với dân, chia sẻ tin chưa kiểm chứng.
Lợi dụng mạng xã hội để trục lợi: Bán hàng online không kê khai, nhận quà biếu qua hình thức “ủng hộ”, “tài trợ”.
Vô cảm với dân: Thấy dân kêu cứu trên mạng nhưng bỏ qua, đùn đẩy trách nhiệm.
Hệ lụy: Làm tổn hại uy tín của Đảng, Nhà nước ngay từ gốc. “Một con sâu làm rầu nồi canh”. Đây là kẽ hở để các thế lực thù địch khai thác.
Căn nguyên: Thiếu đào tạo kỹ năng truyền t hông số cho cán bộ. Kỷ luật phát ngôn trên mạng chưa được thực thi nghiêm
II. CĂN NGUYÊN SÂU XA CỦA HIỆN TƯỢNG LỆCH CHUẨN
Để chữa bệnh phải tìm ra gốc bệnh. Các biểu hiện trên không tự nhiên sinh ra.
Về phía công nghệ và thị trường
Nền kinh tế chú ý (Attention Economy) vận hành theo logic: càng gây sốc, càng nhiều tương tác, càng nhiều tiền quảng cáo. Các nền tảng xuyên quốc gia không đặt máy chủ tại Việt Nam, né tránh trách nhiệm kiểm duyệt. AI tạo sinh làm chi phí sản xuất nội dung độc hại giảm 100 lần.
Về phía giáo dục và gia đình
Nhà trường còn nặng về kiến thức, nhẹ về giáo dục nhân cách, kỹ năng số, kỹ năng phản biện. Nhiều phụ huynh “giao phó” con cho điện thoại, tivi, không làm gương về sử dụng mạng lành mạnh.
Về phía quản lý nhà nước
Hệ thống pháp luật về an ninh mạng, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đã có nhưng chế tài xử lý còn nhẹ, khó thi hành xuyên biên giới. Công tác truyền thông chính sách chưa đủ nhanh, đủ hấp dẫn để cạnh tranh với tin độc.
Về phía bản thân mỗi cá nhân
Sự thiếu hụt “khả năng miễn dịch số”: không biết đâu là thật, đâu là giả, đâu là giá trị bền vững. Tâm lý đám đông, FOMO, khát khao được công nhận khiến nhiều người dễ bị lôi kéo.
III. HỆ LỤY KHI ĐỂ LỆCH CHUẨN LAN RỘNG
Nếu coi xã hội là một cơ thể, thì lệch chuẩn là những tế bào ung thư âm thầm di căn.
Về chính trị: Làm suy yếu nền tảng tư tưởng, gây chia rẽ, làm suy giảm niềm tin vào chế độ.
Về kinh tế: Môi trường kinh doanh bị méo mó bởi review ảo, lừa đảo online. Thiệt hại kinh tế số của Việt Nam ước tính 1,5% GDP/năm do tin giả, lừa đảo.
Về văn hóa: Nguy cơ “đứt gãy văn hóa” giữa các thế hệ. Bản sắc dân tộc bị pha loãng, lai căng.
Về xã hội: Gia tăng bạo lực học đường, bạo lực gia đình, tự tử ở tuổi vị thành niên do áp lực mạng.
Về con người: Tạo ra thế hệ “công dân số” thiếu trách nhiệm, thiếu năng lực phản biện, chỉ giỏi tiêu thụ nội dung rẻ tiền.
IV. GIẢI PHÁP ĐỒNG BỘ ĐỂ “LẤY LẠI CHUẨN MỰC”
Chống lệch chuẩn không thể bằng mệnh lệnh hành chính đơn thuần. Cần cuộc chiến tổng lực trên 5 mặt trận.
Mặt trận giáo dục – Xây “hệ miễn dịch số” từ nhỏ
Đổi mới môn Giáo dục công dân: Đưa kỹ năng số, kỹ năng kiểm chứng thông tin, giáo dục cảm xúc, giáo dục công dân số thành môn học bắt buộc từ cấp 2. Dạy học sinh đặt câu hỏi: “Ai tạo ra nội dung này? Mục đích gì? Có bằng chứng không?”
Gia đình làm gương: Phụ huynh phải là “người gác cổng số” đầu tiên. Không thể cấm con dùng mạng trong khi bản thân cha mẹ nghiện mạng xã hội.
Lan tỏa gương người tốt, việc tốt: Mỗi trường học, mỗi xã phường phải có “ngân hàng gương điển hình” để truyền cảm hứng.
Mặt trận pháp luật và quản lý nhà nước – Răn đe và minh bạch
Hoàn thiện Luật An toàn thông tin mạng, Luật Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng: Tăng chế tài xử lý đối với hành vi tạo, phát tán tin giả, nội dung độc hại. Buộc các nền tảng xuyên biên giới đặt văn phòng đại diện, tuân thủ luật pháp Việt Nam.
Ứng dụng AI để giám sát: Xây dựng trung tâm giám sát không gian mạng quốc gia dùng AI để phát hiện sớm deepfake, tin giả, nội dung độc hại.
Minh bạch hóa dữ liệu công: Càng minh bạch, càng ít đất cho tin đồn. Công khai ngân sách, dự án, quy hoạch theo thời gian thực.
Mặt trận truyền thông – “Lấy cái đẹp dẹp cái xấu”: Phát triển hệ sinh thái truyền thông chủ lực số: Báo chí chính thống phải làm báo dữ liệu, báo giải thích, báo giải trí lành mạnh. Không thể thắng bằng bài xã luận 3000 chữ khô khan.
Hỗ trợ KOLs, nhà sáng tạo nội dung sạch: Quỹ hỗ trợ, đào tạo, cơ chế ưu đãi thuế cho những người làm nội dung tích cực về văn hóa, khoa học, lịch sử, khởi nghiệp. Chiến dịch “Mỗi người dùng là một bộ lọc”: Khuyến khích người dùng báo cáo nội dung xấu, chia sẻ nội dung tốt. Biến người dùng từ nạn nhân thành người gác cổng. Mặt trận văn hóa – Khơi dậy khát vọng và bản sắc Đầu tư cho công nghiệp văn hóa số: Game Việt, phim hoạt hình Việt, nhạc Việt mang bản sắc dân tộc nhưng hiện đại. Muốn cạnh tranh với K-pop, phải có V-pop đẳng cấp. Số hóa di sản: Đưa di tích, lễ hội, nghệ thuật truyền thống lên nền tảng số dưới dạng trải nghiệm VR, AR để giới trẻ thấy “chất” và tự hào.
Khôi phục lễ nghi, nghi thức tích cực: Lễ trưởng thành, lễ tri ân thầy cô, ngày gia đình…tạo ra các nghi lễ số để gắn kết cộng đồng. Mặt trận nội bộ Đảng và hệ thống chính trị – Nêu gương là vũ khí mạnh nhất
Thực hiện nghiêm Quy định 37-QĐ/TW về những điều đảng viên không được làm, đặc biệt là điều khoản về phát ngôn trên mạng.
Đánh giá cán bộ gắn với chỉ số chuyển đổi số và chỉ số hài lòng của dân. Cán bộ nào bị dân phản ánh tiêu cực trên mạng nhiều lần phải bị xem xét trách nhiệm. Xây dựng “văn hóa số trách nhiệm” trong cơ quan nhà nước: Mỗi công chức phải hiểu mình là “đại sứ số” của Nhà nước
V. VAI TRÒ CỦA MỖI CÔNG DÂN SỐ NĂM 2026
Mỗi công dân đều phải có trách nhiệm với bản thân, với cộng đồng Nhà nước không thể làm thay tất cả. Mỗi người dùng mạng phải trở thành một “chiến sĩ” văn hóa số. Nguyên tắc 3T: Tỉnh táo: Dừng 3 giây trước khi like, share, comment. Hỏi: Nguồn này ở đâu? Có đáng tin không? Tích cực: Chủ động chia sẻ thông tin tích cực, câu chuyện truyền cảm hứng. Một share tốt có thể xóa đi 10 share xấu.
Tôn trọng: Tranh luận về ý tưởng, không công kích cá nhân. Giữ văn hóa tranh luận văn minh. Nguyên tắc 3K: Không tin ngay: Với thông tin giật gân, sốc. Không share ngay: Kiểm chứng trước. Không im lặng: Thấy sai phải lên tiếng, nhưng lên tiếng có văn hóa.
VI. GIỮ GÌN CHUẨN MỰC LÀ GIỮ GÌN TƯƠNG LAI
Một dân tộc không có chuẩn mực chung sẽ như một đoàn tàu không có đường ray – chạy càng nhanh càng dễ trật bánh. Lệch chuẩn trong xã hội và trên không gian mạng không phải là vấn đề của riêng ai, mà là thách thức chung của cả dân tộc trong kỷ nguyên số. Năm 2026, khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng tốc để về đích 2030, việc giữ vững và làm giàu hệ giá trị văn hóa, đạo đức là điều kiện tiên quyết. Chúng ta không thể xây dựng một nền kinh tế số nhiều tỷ USD trên nền tảng một xã hội số hỗn loạn về giá trị. Cuộc chiến chống lệch chuẩn là cuộc chiến lâu dài, không có hồi kết. Nó đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, của nhà trường, gia đình, doanh nghiệp công nghệ và mỗi công dân. Hãy bắt đầu từ chính mình: Sống tử tế ngoài đời thật, ứng xử văn minh trên đời sống số. Khi mỗi cá nhân giữ được chuẩn mực, cả xã hội sẽ tự khắc lành mạnh. Đó mới là nền tảng vững chắc nhất để Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh chính là quá trình kiên định về nguyên tắc; linh hoạt về phương pháp; sáng tạo trong hành động; hiệu quả trong thực tiễn, qua đó tạo động lực mạnh mẽ đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững và hội nhập thành công. Bước vào kỷ nguyên của văn minh, của trí tuệ và của niềm tin đối với cộng đồng, xã hội và nhất là tạo niềm tin với bạn bè quốc tế.
